Respecteier dien taal 14 (verkeer=verkeier ? vervolg)

In de laatste column (nr. 13) hebben we geconstateerd dat het Sittards
een specifiek kenmerk heeft dat ook door de niet-Sittardenaren als zodanig ervaren wordt. Het is het verschijnsel dat de klinkers eeooeu onder bepaalde voorwaarde(n) kunnen overgaan naar respectievelijk ei – ou – ui.

Overzicht:

ee (genete, veer) > ei (geneite, veier)

oo (voor, voot) > ou (vouwer, vout)

eu (vreug, meute) > ui (vruig, muite)

Dit verschijnsel noemt men wel diftongering en omdat dit in Limburg maar in een klein gebied voorkomt met Sittard als centrum, heet het officieel de Sittardse Diftongering. Het is met name de bekende Sittardse taalkundige Willy Dols (1911-1944) geweest die dit verschijnsel tot onderwerp gekozen had voor zijn proefschrift, dat postuum in 1953 verschenen is.

Het een en ander vraagt natuurlijk om een toelichting. We kennen allen nog de begrippen korte klinkers (i – o – a – u….), lange klinkers (aa – oo – ee – uu….) en tweeklanken (ei – ou – au – ui….). De korte en lange klinkers samen noemt men eenklanken of monoftongen; de tweeklanken heten diftongen.

Wat is nu diftongering?

Dat is het verschijnsel dat een klinker onder bepaalde voorwaarden een tweeklank (een diftong) wordt. Echter, dit geldt niet voor alle klinkers: bij de korte klinkers is dit uitgesloten. Bovendien geldt voor de lange klinkers ook een beperking: het zijn alleen de ee – oo – eu die kunnen diftongeren en wel tot ei – ou – ui.

Dus: ee > ei; oo > ou; eu > ui.

De vraag is bovendien: onder welke voorwaarde(n) is deze diftongering mogelijk?

Vooraf: een korte toelichting. Eén van de kenmerken van het Limburgs – en dus ook van het Sittards – is de kwestie stoottoon – sleeptoon. (waarover later meer). Voor iedere dialectspreker is het verschil in uitspraak duidelijk waarneembaar: neem bijvoorbeeld vaer (veer van een vogel) met stoottoon en vaer (veerpont) met sleeptoon.

Wat blijkt nu? Alléén die drie lange klinkers met stoottoon kunnen diftongeren, met sleeptoon is dat uitgesloten!

Enkele voorbeelden

Schermafbeelding 2015-12-07 om 04.34.41

Elke regel kent natuurlijk wel een uitzondering. Zo heeft neet (niet) een sleeptoon en toch diftongeert die, want neet > neit (met sleeptoon!)

Vatten we de hoofdzaken samen:

We weten nu wat diftongering is. We hebben bovendien ook gezien dat deze alleen mogelijk is, als aan twee voorwaarden wordt voldaan, nl.
1. alleen bij woorden met de lange klinkers ee, oo of eu;
2. en bovendien als er sprake is van stoottoon.

Maar….. er zit nog een addertje onder het gras! Daarover graag de volgende keer.

 

F.W.; mei 2015

Bron : Sittard-Geleen.nieuws.nl

Deel deze pagina:
    Lees ook:
    SJRIEFWIEZER
    Wilt geer gaer goud Zittesj sjrieve, numt dan
    kóntak op mit De Willy Dols Stichting, die
    hulp uch mit alle plezeier op waeg.

    Gaot nao De Sjriefwiezer es ‘t goud Zittesj mót zeen. De Willy Dols Stichting hulp uch gratis op waeg nao ‘n modern Zittesje sjriefwies.

    De Sjriefwiezer!
    Es ‘t óm de richtige Zittesje sjpelling geit!
    De Willy Dols Stichting
    Es ‘t óm taal en teks in ‘t Zittesj geit.......

    En womit zouwe veer uch kènne helpe ?
    Dènk èns aan 'n teks van :
    'n trouwkaart
    'n gebäörtekaertje
    'n gedachtenisprèntje (dodeprèntje)
    'n program(-ma) buikske
    'ne breif
    'n gedich/ 'n leidje
    'n verhaol

    Höbt geer vraoge euver 't ein of anger, num dan gerös kóntak mit ós op via de e-mail of bel (046) 4517203
    Steuntje
    Hulp neudig bie 't sjrieve van 'n songtekst, gedich of sms'je in 't Limburgs? Dees basistips kènt me toepasse op de meiste Limburgse dialekte.

    Download hie 't Steuntje es PDF »
    Deze website is mede gefinancierd door: